مستند زبان گویای واقعیت‌ها
سال گذشته کارگاه آموزشی مستند رادیویی پیشرفته، برای تهیه‌کنندگان رادیویی درهشت نوبت درتهران ومراکزاستان‌ها و درمجموع برای 188 نفر،توسط اداره کل آموزش سازمان برگزارشد.

ارزشیابی‌های انجام شده دروهله اول بیانگررضایت 87 درصدی فراگیران ازاین کارگاه است و در وهله بعد نشان می‌دهد که برگزاری این کارگاه درمرکزکرمان منجربه تولید واصلاح 21 برنامه رادیویی و درمرکزفارس نیزمنجربه تولید واصلاح 24 برنامه رادیویی شده است. شایان ذکراست که برگزاری این کارگاه منجر به تولید مستندهای «جواهرایل»و «کِرکِرَکشووندی»و «دهکرد شهری بدون کرد» شده است که این مستندها به جشنواره‌های بین‌المللی راه یافته‌اند. دراین گزارش به بررسی بخش‌های مختلف این کارگاه آموزشی پرداخته می‌شود.

ضرورت وهدف برگزاري كارگاه

هدف ازبرگزاري كارگاه آموزشي مستند راديويي پيشرفته، مهارت آموزي فراگيران درخصوص نحوه ساخت قالب‌هاي مستندهاي راديويي است. درسال1396كارگاه آموزش مقدماتي مستند راديويي كه موضوع آن درباره چيستي توليد مستند راديويي بود درمراكزاستان‌ها برگزارشد وبرنامه‌سازان با چيستي مستند راديويي آشنا شدند. كارشناسان اداره كل آموزش با نيازسنجي‌هاي انجام شده به اين نتيجه رسيدند كه براي ارتقاي سطح توليد مستندهاي راديويي بايد برنامه‌سازان با چگونگي توليد مستند به صورت كارگاهي آشنا شوند. لذادرمرحله دوم براي عملياتي كردن مرحله اول(مقدماتي) ورسيدن از چگونگي به چيستي مستندسازي اين كارگاه طراحي شده است.

مهم‌ترين مباحث مطرح شده دركارگاه

  1. انتخاب وطراحي ايده و پرورش آن،
  2. 2. انتخاب سوژه وپرورش آن،
  3. 3. ساختاربرنامه مستند،
  4. 4. انواع مستند،
  5. 5. طراحي هدف دربرنامه مستند

 

ديدگاه مدرس كارگاه (بهروزرضوي‌نژاد)

آموزش ازضروري‌ترين اموري است كه هربرنامه‌سازبايد درطول خدمت خود ازآن بهره‌مندشود. مهم‌ترين دستاورد دراين كارگاه آشنايي بيش‌ترفراگيران با چگونگي ساخت مستند راديويي است. اغلب طراحي‌هايي كه دركلاس به فراگيران آموزش داده مي‌شد حالت گزارش يا درام را داشت. با تعليم اين مطلب كه مستند درواقع گزارش وتفسيرواقعيت استونهامرتخيلي،مسيربراي توليد آثارمطلوب هموارشد به گونه‌اي كه كارهاي فاخري ازاين كارگاه‌ها به جشنواره‌هاي داخلي وبين‌المللي راه يافت. كارهايي نظير«جواهرايل»و«دهكرد شهري بدون كرد» و... .

شايان ذكراست كه برگزاري اين عنوان كارگاه استمراريابد. چنانچه هربرنامه‌سازمحتواي كارگاه مستند راديويي را فراگيرد درواقع قالب‌هاي ديگرراديويي بسيارساده‌ترمي‌شوندوبه عبارت ديگردرواقع چون كه صد آيد،نودهم پيش ماست.

 

عليگودرزي (مديرراديوشهري بروجرد)

باتوجه به اينكه بسياري ازهمكاران دردانشگاه صداوسيما آموزش ديده‌اند. دراين كارگاه‌ها باشيوه‌هاي درست و صحيح برنامه‌سازي آشنا مي‌شوند و روش‌هايي كه درگذشته دركاربرنامه‌سازي استفاده مي‌شده اصلاح مي‌شود واحياناً روش‌هاي آزمايش وخطاكنارمي‌رود و بعد ازگذراندن اين كارگاه‌ها تلاش‌هاي برنامه‌سازان منجربه نتايج بهتروساخت برنامه‌هاي فاخري خواهدشد. ايجادحلقه‌اي ارتباطي با همكاران فعال درامربرنامه‌سازي درمراكزديگروتبادل نظرواطلاعات بايكديگرسبب شده همكاران اطلاعاتشان رادراختيارسايرين قراردهند وهرزماني كه دركارنيازبه مشورت بوده ازمشورت يكديگراستفاده كنند. اين كارگاه كاملاً كاربردي برگزارشد، زيرا پس ازتوضيحات تئوري به بررسي چند نمونه كارموفق از قبل انجام شده پرداخته شد و درنهايت كار كلاسي برنامه‌سازي به صورت گروهي صورت گرفت و توسط شركت‌كنندگان دركارگاه نقاط قوت و ضعف آن‌ها بررسي و تحليل شد. باتوجه به اين كه هردوسال يك بارمابايد تمام اطلاعاتمان رابه روزكنيم واطلاعات قديمي را با نظربه سرعت زياد تغييرات و پيشرفت جوامع بااطلاعات جديد جايگزين نماييم؛برگزاري اين نوع كارگاه‌ها كاملاً مفيداست، ولي به نظرمي‌رسدبايد تغييراتي درروش برگزاري صورت گيرد.

 

زهرااردستاني (تهيه‌كننده راديو درمركزچهارمحال وبختياري)

ساخت برنامه‌هاي مستند راديويي درايران نسبت به راديوهاي خارجي قدمت كم‌تري دارد و برنامه‌سازان بايد تلاش بيش‌تري دراين زمينه داشته باشند. با نگاهي به پيشينه تاريخي اين سرزمين درخواهيم يافت كه مي‌توان مستندات بسيار فاخري درعرصه‌هاي تاريخي،فرهنگي،هنري و ... ساخت؛اما ساخت اين مستندها نيازبه تجربه وتخصص بيش‌تري دارد. هرچه درخصوص ساخت مستند سرمايه‌گذاري شودبازهم كم است؛چراكه برنامه‌سازان خوبي درمراكزاستان‌ها وجوددارند كه علاقه زيادي به ساخت مستند دارند اما به دليل آن كه دوره‌هاي تخصصي را نگذرانده‌اند، نمي‌تواننددرعرصه‌هاي مختلف داخلي و خارجي رقابت كنند. اداره كل آموزش مي‌تواند با برگزاري و استمرارچنين دوره‌هايي كمك شاياني دراين امرداشته باشد. برگزاري دوره‌هاي مستند راديويي مي‌تواند به پويايي يك رسانه كمك كند. حضوربهروزرضوي‌نژاددرمركزچهارمحال وبختياري تأثيربسيارمطلوبي درمستندسازي داشت و تحول خوبي دراين حوزه ايجادكرد. اوبا نمايش وپخش جديدترين آثارمستندداخلي وخارجي به بررسي نحوه ساخت و پرداخت اين آثاراشاره كرد. يكي ازنقاط قوت اينكارگاه،ارائه كارعملي توسط برنامه‌سازان بود كه نظارت مستقيم مدرس نيزكمك شاياني دراين امرداشت. به طوري كه پس ازاتمام كارگاه، چندين برنامه مستند درمركزچهارمحال وبختياري به جشنواره‌هايABUكرواسي وروماني راه يافت كه ازجمله مي‌توان به اثرمستند«جواهرايل»و«كِركِرَكشووندي»و«دهكردشهري بدون كرد»اشاره كرد.

 

مريم مستوفي (تهيه‌كننده راديودرمركزكرمان)

برگزاري چنين كارگاه‌هاي آموزشي باعث تنوع درارائه برنامه‌ها براي مخاطب و نيز رسانه مي‌شود فرارازكليشه‌ها وتوجه به مواردي كه زماني پرداختن به آن‌ها با قالب‌هاي رايج مشكل بود ازدستاورد برگزاري چنين كارگاهي است. براي مثال براي من توجه به موضوعاتي مانند شعارسال ومعرفي جاذبه‌هاي گردشگري وچهره‌هاي ماندگارمحل زندگي‌ام ازدستاوردهاي اين كارگاه بود. يكي ازدستاوردهاي اين كارگاه براي من اين بوده كه وقتي از چهارديواري اتاق ومحل كارم خارج شوم و در جامعه به دنبال موضوع مناسب مي‌گردم، ازكنارآن چه دراطرافم رخ مي‌دهد بي‌توجه گذرنكنم وبه ديگراني كه فكرش را نمي‌كردم، توجه كنم. درعصرحاضرباتوجه به رقباي مختلفي كه رسانه دارد استمراركارگاه‌هايي كه بتوانند به غناي برنامه‌ها هم ازنظرشكلي و هم محتوايي كمك شاياني كنندلازم است.

 

يازده نكته مهم درساخت مستند راديويي

مستندراديويي ازقالب‌هاي متنوع وپرزحمت است. مراحل پيش ازتوليداين قالب برخلاف ديگرقالب‌هاي راديويي بسيارطولاني است. خصوصاً كارتحقيقي وجمع‌آوري منابع زمان‌بروهزينه‌ براست. يك مستندخوب حداقل به شش ماه وقت نيازدارد تاحرفي براي گفتن داشته باشد. اگرچنين نباشدبرنامه تبديل به برنامه‌اي گزارشي يا تركيبي مي‌شود ودرواقع اسناد را كنارهم مي‌گذاريم و به توصيف آن‌ها بسنده مي‌كنيم.

  1. 1) موضوع‌هايي انتخاب كنيم كه ارزش پرداختن داشته باشند. موضوع‌هايي نظيرمحيط زيست، آسيب‌هاي اجتماعي و... .
  2. 2) موضوع درمستند واحد است. پرداختن به موضوع‌هاي متعدد ازشأن تحقيقي و تحليلي برنامه مي‌كاهد.
  3. 3) هدف درمستند واحداست. اگراهداف متعددي تعيين شود فرصت تحليل و بيان نخواهد داشت وموجب سردرگمي دربرنامه خواهدشد.
  4. 4) پرهيزازاهداف كلي. هدف هرچه جزئي‌ترباشد به كارتحقيقي نزديك‌ تراست. اهدافي نظير«اقتصاد درايران»كلي است ونتايج كلي به بارمي‌آورد كه شايسته برنامه مستند نيست.
  5. 5)تعيين زاويه ديد مناسب با اثر. درواقع بايد تعيين كنيم زاويه ديد برنامه مثلاً سوم شخص است يا اول شخص كه به واسطه آن متن نوشته مي‌شود.
  6. 6) استفاده صحيح از روايت. روايت ازعناصرمهم مستنداست. اگرروايت رادرجاي مناسب قرار دهيم هم اطلاعات را عرضه كرده‌ايم وهم شكل هنري كاربهترخواهدشد. راوي ممكن است مصاحبه شونده، گزارشگر، گوينده ياهمه باشد.
  7. 7) تحليل وتفسيربه عهده برنامه‌سازباشد. بارتحقيقي نهايي برنامه بردوش كارشناسان نباشد. كارشناسان واسناد ما درخدمت روند تحقيقي برنامه هستند. تحليل داده‌ها واسناد به عهده برنامه‌سازاست.
  8. 8) ذكريافته تحقيق درپايان كار. كارتحقيقي بابي‌طرفي آغازمي‌شودودرطول برنامه نيزچنين است؛امادرپايان وجمع بندي، حرف نهايي و يافته يا نايافته‌هاي تحقيق به صراحت ذكرمي‌شود.
  9. 9) پرداخت هنرمندانه واستفاده ازمهارت‌هاي هنري مرتبط به راديو. عناصرهنري كه دراختيارتهيه‌كنندهاست ومهارت‌هايي كه مشترك باسيماست كاررازيبا وهنرمندانه مي‌كند. به عنوان مثال كاربردجناس كه ازادبيات وارد سينما شده است و آلفرد هيچكاك درجايي صداي جيغ يك زن رابا صداي بوق قطارميكس مي‌كند.
  10. 10) پرهيزازكارتصنعي خصوصاً درجايي كه اندكي نمايش مورد نيازاست. اصولاًبازي‌هايي كه درمستند ازبازيگرگرفته مي‌شودازسنخكارهاي نمايشي حرفه‌اي نيست. حتي اگرهم بازيگرباشند بسيارطبيعي وازسنخ عامه مردم بايد كار را ارائه دهند درواقع بايد نابازيگري كرد.
  11. 11) تعيين نوع مستند. براي نمونه اگرتصميم گرفته‌ايد مستندگزارشي تهيه كنيد اين نوع، تعاريف خودش را دارد و بايد به الزامات آن پايبند بود. مثلاًمستندمحض را نمي‌توان با لنگرغالب گزارش پيش برد بلكه گزارش هم بخشي از آن است، همچنان‌ كه مصاحبه وكلام.

معرفي منابع

علاقه‌مندان مي‌توانند براي مطالعه بيش‌تربه منابع زيرمراجعه كنند:

بيمن،جيم، (1383)،مصاحبه راديويي، ترجمه احمد ارژمند، اداره كل تحقيق و توسعه راديو

چانتلر،پاولوهريس،سيم، (1386)،اصول ژورناليسم درراديوهاي محلي، ترجمه زهره جنابي، دفترپژوهش‌هاي راديو

كرايسل،آندرو (1381)،درك راديو، ترجمه معصومه عصام، اداره كل تحقيق و توسعه راديو

لاروخ، والترفون،هلس،اكسبوخ، (1387)،ژورناليسم راديويي، ترجمه محمد اخگري، دانشكده صداوسيما

 

 

پیوستها

تاریخ انتشار: سه شنبه 22 خرداد 1397